Chwyt Heimlicha – jak wykonać krok po kroku? Zasady, błędy i obowiązki pracodawcy

Zakrztuszenie się to jedna z sytuacji, w których liczy się dosłownie każda sekunda. Osoba, której drogi oddechowe są całkowicie zablokowane ciałem obcym, traci przytomność po zaledwie kilkudziesięciu sekundach, a po kilku minutach bez tlenu dochodzi do nieodwracalnych uszkodzeń mózgu. W takim momencie chwyt Heimlicha – prawidłowo wykonany – może uratować życie. W tym artykule wyjaśniamy, jak go stosować krok po kroku, kiedy jest wskazany, jakie są warianty dla różnych grup (dzieci, niemowlęta, kobiety w ciąży, osoby nieprzytomne), a także jakie obowiązki z tym związane spoczywają na pracodawcy.

Czym jest chwyt Heimlicha i kiedy go stosować?

Chwyt Heimlicha (ang. Heimlich maneuver, oficjalnie: ucisk nadbrzusza) to technika pierwszej pomocy polegająca na gwałtownym uciśnięciu nadbrzusza poszkodowanego w celu wytworzenia nagłego wzrostu ciśnienia w klatce piersiowej i wypchnięcia ciała obcego z dróg oddechowych. Technikę opracował dr Henry Heimlich w 1974 roku i od tej pory jest ona standardem pierwszej pomocy przy zakrztuszeniu na całym świecie.

Kiedy stosować chwyt Heimlicha – objawy całkowitego zablokowania dróg oddechowych

Chwyt Heimlicha stosujemy wyłącznie przy całkowitym zatkaniu dróg oddechowych, gdy poszkodowany:

nie może mówić, krzyczeć ani wydawać żadnych dźwięków,
nie może oddychać lub oddycha z ogromnym wysiłkiem (bezdech lub świst przy próbie wdechu),
chwyta się za gardło (klasyczny gest zakrztuszenia),
ma zasinienie warg lub twarzy (sinica),
traci przytomność lub jest bliski jej utraty.

Uwaga: jeśli poszkodowany kaszle – nawet słabo – oznacza to, że drogi oddechowe są częściowo drożne. W takiej sytuacji nie stosujemy chwytu Heimlicha, tylko zachęcamy do silnego kaszlu i obserwujemy. Interweniujemy dopiero wtedy, gdy kaszel ustaje i poszkodowany przestaje oddychać.

Chwyt Heimlicha u dorosłych – krok po kroku

Poniżej przedstawiamy prawidłową technikę dla przytomnej osoby dorosłej. Działaj szybko, ale spokojnie – panika utrudnia skuteczne wykonanie manewru.

Oceń sytuację i zapytaj poszkodowanego – zapytaj głośno: „Zakrztusiłeś się? Nie możesz oddychać?” Brak odpowiedzi słownej (tylko kiwnięcie głową lub gest) potwierdza konieczność interwencji.
Wezwij pomoc lub poproś kogoś o wezwanie 112 – zrób to natychmiast, zanim zaczniesz udzielać pomocy.
Wykonaj 5 uderzeń w plecy – stań za poszkodowanym lekko z boku, pochyl go do przodu (głowa niżej niż klatka piersiowa) i wykonaj 5 energicznych uderzeń nasadą dłoni między łopatkami. Każde uderzenie powinno być wystarczająco mocne, by mogło samo w sobie usunąć ciało obce.
Sprawdź, czy ciało obce zostało usunięte – po każdej serii 5 uderzeń sprawdź, czy poszkodowany może oddychać. Jeśli nie – przejdź do uciśnięć nadbrzusza.
Ustaw się za poszkodowanym – stań bezpośrednio za nim, obejmij go ramionami w pasie. Poszkodowany powinien stać lub siedzieć, lekko pochylony do przodu.
Ułóż dłonie prawidłowo – zaciśnij jedną rękę w pięść i umieść ją kciukiem skierowanym do ciała poszkodowanego, między pępkiem a mostkiem (w tzw. dołku nad żołądkiem, w nadbrzuszu). Chwyć pięść drugą dłonią.
Wykonaj 5 gwałtownych uciśnięć – szarpnięciem ku sobie i ku górze (ruchem w kształcie litery „J”) wykonaj 5 energicznych uciśnięć. Każde powinno być odrębnym, wyraźnym ruchem.
Naprzemiennie powtarzaj serie – kontynuuj naprzemiennie: 5 uderzeń w plecy → 5 uciśnięć nadbrzusza, aż do usunięcia ciała obcego lub utraty przytomności przez poszkodowanego.

Jeśli ciało obce zostało usunięte, poszkodowany powinien być zbadany przez lekarza – nawet przy braku widocznych obrażeń, ponieważ ucisk nadbrzusza może powodować wewnętrzne urazy.

Chwyt Heimlicha u osoby nieprzytomnej

Jeśli poszkodowany traci przytomność w trakcie zakrztuszenia (lub jest już nieprzytomny), procedura ulega zmianie:

Ostrożnie połóż poszkodowanego na plecach – chroń głowę przed uderzeniem o podłoże.
Zadzwoń lub upewnij się, że ktoś dzwoni pod 112.
Przystąp do RKO (resuscytacji krążeniowo-oddechowej) – uciśnięcia klatki piersiowej mogą same w sobie usunąć ciało obce dzięki wytwarzanemu ciśnieniu. Ułóż ręce na środku mostka i wykonuj uciśnięcia z częstotliwością 100–120/min.
Przed każdą próbą wentylacji zajrzyj do ust – jeśli widzisz ciało obce, usuń je palcem. Nie wykonuj tzw. ślepego wymiatania palcem (ryzyko wepchnięcia głębiej).
Kontynuuj RKO aż do przybycia służb ratowniczych lub do odzyskania przytomności przez poszkodowanego.

Chwyt Heimlicha u dzieci powyżej 1. roku życia

Technika u dzieci powyżej 1. roku życia jest zasadniczo taka sama jak u dorosłych, jednak z uwagi na mniejsze rozmiary ciała i delikatniejszą budowę należy zachować proporcjonalnie mniejszą siłę. Kluczowe różnice:

Klęknij lub kucnij za dzieckiem, aby być na jego poziomie.
Używaj mniejszej siły uderzeń w plecy i uciśnięć nadbrzusza – dostosowanej do rozmiarów dziecka.
Ułożenie dłoni jest takie samo (między pępkiem a mostkiem), ale można użyć jedynie dwóch palców zamiast pełnej pięści, jeśli dziecko jest małe.
Zachowaj spokój i mów do dziecka – panika dziecka utrudnia procedurę.

Zakrztuszenie u niemowlęcia – chwyt Heimlicha NIE jest stosowany

U niemowląt poniżej 1. roku życia chwytu Heimlicha (uciśnięć nadbrzusza) się nie stosuje – ze względu na ryzyko poważnych urazów narządów wewnętrznych. Zamiast tego obowiązuje następująca procedura:

Ułóż niemowlę twarzą w dół na swoim przedramieniu, podtrzymując główkę (głowa powinna być niżej niż tułów).
Wykonaj 5 energicznych uderzeń w plecy nasadą dłoni – między łopatkami.
Odwróć niemowlę na plecy na swoim przedramieniu (twarz ku górze, głowa niżej).
Wykonaj 5 uciśnięć klatki piersiowej – dwoma palcami, w dolnej części mostka (analogicznie jak przy RKO niemowlęcia).
Naprzemiennie powtarzaj do usunięcia ciała obcego lub utraty przytomności.
Jeśli niemowlę traci przytomność – rozpocznij RKO i wezwij 112.

Chwyt Heimlicha u kobiety w ciąży i u osób otyłych

U kobiet w zaawansowanej ciąży oraz u osób z otyłością brzuszną standardowe uciśnięcia nadbrzusza mogą być niemożliwe lub nieskuteczne ze względu na budowę ciała. W tych przypadkach stosujemy uciśnięcia klatki piersiowej:

Stań za poszkodowanym tak samo jak przy standardowym chwycie.
Zamiast nadbrzusza, umieść zaciśniętą pięść na środku mostka (nie na żebrach, nie na wyrostku mieczykowatym).
Wykonuj gwałtowne uciśnięcia w kierunku ku sobie (poziomo), bez ruchu ku górze.
Naprzemiennie stosuj 5 uderzeń w plecy i 5 uciśnięć mostka.

Chwyt Heimlicha na sobie – autoratownictwo przy zakrztuszeniu

Co zrobić, gdy zakrztusisz się, będąc sam? Masz kilka możliwości:

Kaszel wymuszony – jeśli możesz, wykonaj serię możliwie najsilniejszych kaszlnięć, pochylając się do przodu.
Samodzielne uciśnięcia nadbrzusza – zaciśnij pięść jednej ręki, umieść ją w nadbrzuszu, chwyć drugą dłonią i wykonaj gwałtowny ruch ku sobie i ku górze. Można też oprzeć się nadbrzuszem o twardy kant (oparcie krzesła, blat stołu, parapet) i energicznie się pochylić do przodu, naciskając go na nadbrzusze.
Wezwij pomoc – jeśli jesteś w miejscu publicznym, wykonaj gest zakrztuszenia (dłonie przy gardle) lub uderz o stół, by zwrócić uwagę.

Ważne: nawet jeśli samodzielnie usuniesz ciało obce, skontaktuj się z lekarzem – ucisk własny nadbrzusza może powodować urazy wewnętrzne.

Najczęstsze błędy przy stosowaniu chwytu Heimlicha

Błędy popełniane w panice mogą zmniejszyć skuteczność manewru lub wyrządzić dodatkową krzywdę:

Stosowanie chwytu przy częściowym zatkaniu dróg oddechowych – jeśli poszkodowany kaszle, nie interweniuj. Kaszel jest skuteczniejszy niż chwyt Heimlicha.
Zbyt słabe uciśnięcia – chwyt wykonany bez wystarczającej siły nie wytworzy ciśnienia zdolnego do usunięcia ciała obcego.
Nieprawidłowe ułożenie dłoni – zbyt nisko (na żebrach) grozi złamaniem żeber i urazem wątroby; zbyt wysoko (na mostku) – urazem serca i wyrostka mieczykowatego.
Uderzenia w plecy bez pochylenia poszkodowanego – bez pochylenia uderzenia nie wykorzystują grawitacji i są znacznie mniej skuteczne.
Stosowanie chwytu u niemowląt poniżej 1. roku życia – grozi poważnymi urazami narządów wewnętrznych.
Ślepe wymiatanie palcem w ustach – bez uprzedniego upewnienia się, że ciało obce jest widoczne, można je wepchnąć głębiej.
Zaniechanie wezwania 112 – chwyt Heimlicha to pierwsza pomoc, nie zastępstwo dla ratownictwa medycznego.

Co robić po skutecznym wykonaniu chwytu Heimlicha?

Usunięcie ciała obcego nie kończy procedury. Każda osoba, u której zastosowano chwyt Heimlicha, powinna:

Zostać zbadana przez lekarza lub ratownika medycznego – uciśnięcia nadbrzusza mogą powodować urazy żeber, śledziony, wątroby lub żołądka, nawet jeśli poszkodowany nie zgłasza bólu.
Nie jeść ani nie pić do czasu oceny lekarskiej.
Poinformować lekarza o zastosowanej technice i liczbie wykonanych uciśnięć.
Jeśli ciało obce zostało częściowo usunięte, ale poszkodowany nadal ma trudności z oddychaniem – traktować to jako stan nagły i wezwać 112.

Chwyt Heimlicha w miejscu pracy – obowiązki pracodawcy

Zakrztuszenie może zdarzyć się wszędzie tam, gdzie pracownicy spożywają posiłki lub pracują w kontakcie z drobnymi ciałami obcymi (branża spożywcza, produkcja, stomatologia). Zgodnie z art. 209¹ Kodeksu pracy, pracodawca jest zobowiązany do wyznaczenia pracowników odpowiedzialnych za udzielanie pierwszej pomocy i zapewnienia im odpowiedniego przeszkolenia.

W praktyce oznacza to:

Szkolenie wyznaczonych pracowników z zakresu pierwszej pomocy obejmujące technikę Heimlicha i postępowanie przy zakrztuszeniu.
Umieszczenie w stołówkach, kuchniach i jadłodajniach zakładowych instrukcji postępowania przy zakrztuszeniu (plakatu lub tablicy z ilustracjami).
Wyposażenie punktów pierwszej pomocy w instrukcje udzielania pomocy, w tym przy zakrztuszeniu.
Regularne odświeżanie wiedzy i umiejętności przeszkolonych pracowników (zalecane co 2–3 lata).

W zakładach spożywczych, gastronomicznych i opieki nad osobami starszymi szkolenie z techniki Heimlicha powinno być elementem obowiązkowego programu BHP, a nie jedynie uzupełnieniem. Warto pamiętać, że osoby starsze i pacjenci z zaburzeniami połykania są szczególnie narażone na zakrztuszenie.

Zadbaj o bezpieczeństwo swoich pracowników – przeszkol ich z pierwszej pomocy

Chwyt Heimlicha to umiejętność, którą można opanować w ciągu kilkunastu minut – ale tylko pod okiem doświadczonego instruktora, z możliwością przećwiczenia na manekinie. Sama wiedza teoretyczna w sytuacji stresowej może okazać się niewystarczająca. W EHS Consulting prowadzimy praktyczne szkolenia z pierwszej pomocy dla zakładów pracy, dostosowane do specyfiki danej branży. Szkolimy wyznaczonych pracowników z RKO, obsługi AED, postępowania przy zakrztuszeniu i innych stanach zagrożenia życia. Skontaktuj się z nami i zapewnij swoim pracownikom umiejętności, które mogą pewnego dnia uratować czyjeś życie.