Ugryzienie kleszcza w pracy – jak je rozpoznać i co robić dalej? Czy to wypadek przy pracy?

Sezon aktywności kleszczy w Polsce trwa dziś praktycznie od wczesnej wiosny do późnej jesieni, a łagodne zimy sprawiają, że pajęczaki bywają aktywne przez cały rok. Na ugryzienie szczególnie narażeni są pracownicy wykonujący czynności na otwartym terenie: leśnicy, rolnicy, pracownicy zieleni miejskiej i drogownictwa, geodeci, ekipy budowlane i serwisowe. Problem nie sprowadza się do drobnej ranki – kleszcze przenoszą groźne choroby, przede wszystkim boreliozę oraz kleszczowe zapalenie mózgu (KZM). Dla służby BHP istotne jest zarówno prawidłowe postępowanie po ugryzieniu, jak i właściwa kwalifikacja zdarzenia.

Jak rozpoznać ugryzienie kleszcza

Samo ugryzienie jest zazwyczaj bezbolesne – ślina kleszcza zawiera substancje o działaniu znieczulającym, dlatego pajęczak potrafi pozostać niezauważony przez wiele godzin. Najczęściej znajduje się go jako niewielkie, ciemne zgrubienie wbite w skórę. Kleszcze wybierają miejsca ciepłe i wilgotne: pachy, pachwiny, zgięcia kolan i łokci, okolice za uszami, linię włosów oraz owłosioną skórę głowy. Z tego powodu po każdej pracy w terenie należy dokładnie obejrzeć całe ciało, ze szczególną uwagą dla wymienionych okolic.

Jak wyciągnąć kleszcza? Co robić bezpośrednio po ugryzieniu

Kleszcza trzeba usunąć jak najszybciej – im dłużej pozostaje wbity, tym większe ryzyko przeniesienia patogenów. Należy chwycić go pęsetą lub specjalnym przyrządem możliwie blisko skóry i wyciągnąć zdecydowanym ruchem, prostopadle do jej powierzchni, bez wykręcania i miażdżenia. Nie wolno smarować kleszcza tłuszczem, masłem, alkoholem ani innymi substancjami – podrażniony pajęczak wprowadza wówczas do rany treść pokarmową, co zwiększa ryzyko zakażenia. Po usunięciu miejsce należy zdezynfekować, a datę i okoliczności zdarzenia zapisać, co może okazać się istotne przy późniejszej diagnostyce oraz przy postępowaniu powypadkowym.

Rumień wędrujący i inne objawy, które powinny zaniepokoić

Charakterystycznym wczesnym objawem boreliozy jest rumień wędrujący – powiększająca się czerwona lub sinoczerwona plama, często z przejaśnieniem w środku, pojawiająca się zwykle od 3 do 30 dni po ugryzieniu. Towarzyszyć mu mogą objawy grypopodobne: gorączka, bóle mięśni i stawów, osłabienie. Kleszczowe zapalenie mózgu przebiega dwufazowo i w cięższych przypadkach obejmuje układ nerwowy. Każdy z tych objawów wymaga pilnej konsultacji lekarskiej, z wyraźną informacją o fakcie i dacie ugryzienia.

Czy ugryzienie kleszcza to wypadek przy pracy?

Zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych za wypadek przy pracy uznaje się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą. Ugryzienie kleszcza może spełniać wszystkie cztery przesłanki jednocześnie. Przesłanka nagłości jest zachowana, ponieważ – mimo że żerowanie trwa w czasie – orzecznictwo traktuje samo ugryzienie jako zdarzenie nagłe. Przyczyna zewnętrzna to działający z zewnątrz organizmu pajęczak. Za uraz uznaje się przerwanie ciągłości tkanek i wprowadzenie patogenów. Związek z pracą występuje wówczas, gdy do ugryzienia doszło podczas wykonywania obowiązków służbowych na terenie, na którym pracownik przebywał w związku z pracą. Jeżeli wszystkie te warunki są spełnione, zdarzenie należy zgłosić przełożonemu i objąć je postępowaniem powypadkowym z sporządzeniem protokołu przez zespół powypadkowy.

Borelioza i KZM jako choroby zawodowe

Samo ugryzienie warto odróżnić od jego następstw. Borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu figurują w wykazie chorób zawodowych jako choroby zakaźne lub pasożytnicze albo ich następstwa (poz. 26 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych). W praktyce oznacza to, że u pracownika narażonego zawodowo rozwinięta choroba może zostać uznana za chorobę zawodową, natomiast samo ugryzienie – za wypadek przy pracy. Kwalifikacja zależy od okoliczności i uruchamia różne tryby: postępowanie powypadkowe prowadzone przez zespół powypadkowy albo postępowanie w sprawie choroby zawodowej, wszczynane zgłoszeniem do właściwego inspektora sanitarnego i potwierdzane orzeczeniem lekarskim.

Obowiązki pracodawcy i profilaktyka

Kleszcze oraz przenoszone przez nie patogeny (Borrelia burgdorferi, wirus KZM) są szkodliwymi czynnikami biologicznymi w rozumieniu rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki. Pracodawca zatrudniający osoby pracujące w terenie ma obowiązek uwzględnić to zagrożenie w ocenie ryzyka zawodowego, zapewnić odpowiednie środki ochrony (odzież zakrywającą ciało, repelenty), umożliwić szczepienia przeciw KZM, wyposażyć apteczki w przyrządy do usuwania kleszczy oraz przeszkolić pracowników w zakresie profilaktyki i postępowania po ugryzieniu. W razie ugryzienia – jak przy każdym zdarzeniu potencjalnie wypadkowym – pracownik powinien niezwłocznie poinformować przełożonego, a pracodawca zapewnić pierwszą pomoc i wdrożyć właściwe postępowanie. Świadomość zagrożenia, regularna kontrola ciała po pracy i szybkie usunięcie kleszcza pozostają najskuteczniejszymi elementami ochrony.

Chcesz sprawdzić, czy ocena ryzyka zawodowego w Twojej firmie uwzględnia zagrożenia biologiczne, takie jak kleszcze? Zobacz też nasz artykuł o zagrożeniach biologicznych i sposobach ochrony albo skorzystaj z naszego doradztwa BHP.