Azbest — czynnik rakotwórczy, który wciąż jest wśród nas

Azbest bywa traktowany jak problem zamknięty. Skoro jego stosowanie jest w Polsce zakazane od 1997 r., łatwo uznać, że temat należy do przeszłości. W praktyce jest odwrotnie: miliony ton wyrobów zawierających azbest wciąż znajdują się w dachach, elewacjach, izolacjach i instalacjach, a każda ingerencja w te materiały grozi uwolnieniem włókien o udowodnionym działaniu rakotwórczym. Dla służb BHP azbest pozostaje więc jednym z najpoważniejszych czynników kancerogennych w środowisku pracy — nie z powodu produkcji, lecz eksploatacji, remontów i rozbiórek.

Dlaczego azbest jest czynnikiem rakotwórczym

Azbest ma najwyższą, potwierdzoną klasę rakotwórczości. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zalicza wszystkie odmiany azbestu do grupy 1, czyli substancji o udowodnionym działaniu rakotwórczym dla człowieka. Nie ma przy tym „bezpiecznej” odmiany — kancerogenne są zarówno azbest chryzotylowy, jak i odmiany amfibolowe (krokidolit, amozyt).

Mechanizm szkodliwości wynika z budowy włókien. Cienkie, trwałe i biopersystentne włókna po wdychaniu osadzają się w płucach i opłucnej, gdzie wywołują przewlekły stan zapalny i procesy nowotworowe. Z narażeniem na azbest wiążą się przede wszystkim rak płuca, międzybłoniak opłucnej i otrzewnej (nowotwór niemal swoisty dla azbestu), rak krtani oraz rak jajnika, a także choroby zawodowe nienowotworowe, takie jak pylica azbestowa i zmiany opłucnowe.

Kluczowe znaczenie ma długi okres utajenia. Choroby ujawniają się często po 20–40 latach od narażenia, dlatego skutki ekspozycji sprzed dekad rozpoznaje się dopiero dziś. To również powód, dla którego w ocenie ryzyka nie należy zakładać istnienia progu, poniżej którego narażenie jest obojętne dla zdrowia — liczy się każda ekspozycja.

Zakaz stosowania a realne zagrożenie

Zakaz nie oznacza końca problemu. Ustawa z dnia 19 czerwca 1997 r. o zakazie stosowania wyrobów zawierających azbest (tekst jednolity: Dz.U. z 2020 r. poz. 1680) wyeliminowała produkcję, import i stosowanie takich wyrobów, ale nie usunęła ich z otoczenia. Materiały wbudowane wcześniej — przede wszystkim płyty faliste i elewacyjne, rury, izolacje — nadal są w użyciu.

Docelowy termin usunięcia wyznacza program krajowy. Program Oczyszczania Kraju z Azbestu na lata 2009–2032 zakłada usunięcie wszystkich wyrobów azbestowych do 2032 r. W praktyce oznacza to, że w najbliższych latach zagrożenie koncentruje się nie w produkcji, lecz w pracach remontowych, rozbiórkowych i przy usuwaniu wyrobów. Dopóki materiał jest tzw. azbestem związanym w dobrym stanie, emisja włókien jest niewielka; ryzyko rośnie gwałtownie przy uszkodzeniu, cięciu, kruszeniu czy demontażu.

Azbest w reżimie czynników rakotwórczych — obowiązki pracodawcy

Azbest podlega ogólnym przepisom o czynnikach rakotwórczych. W środowisku pracy jest ujęty w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 26 lipca 2024 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym w środowisku pracy (Dz.U. z 2024 r. poz. 1126), które od 28 lipca 2024 r. zastąpiło wcześniejsze rozporządzenie z 2012 r. Nowy akt obejmuje — poza czynnikami rakotwórczymi i mutagennymi — również substancje reprotoksyczne, a dla azbestu utrzymuje pełen katalog obowiązków pracodawcy zatrudniającego osoby narażone na jego pył.

Do najważniejszych z nich należą: prowadzenie rejestru prac oraz rejestru pracowników narażonych na czynniki rakotwórcze; przekazywanie danych właściwemu państwowemu wojewódzkiemu inspektorowi sanitarnemu oraz okręgowemu inspektorowi pracy; przechowywanie tej dokumentacji przez 40 lat po ustaniu narażenia; wykonywanie pomiarów i ocena ryzyka zawodowego; kierowanie pracowników na badania profilaktyczne; oraz szkolenia informujące o zagrożeniu i sposobach ochrony.

Szczególne zasady dotyczą częstotliwości pomiarów. Podstawą jest rozporządzenie w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (tekst jednolity: Dz.U. z 2023 r. poz. 419, ze zmianą Dz.U. z 2024 r. poz. 1110). Dla azbestu badania i pomiary wykonuje się co najmniej raz na trzy miesiące; jeżeli wyniki dwóch ostatnich pomiarów nie przekroczyły 0,5 wartości NDS, częstotliwość można zmniejszyć do zasad ogólnych dla czynników rakotwórczych, czyli co najmniej raz na sześć miesięcy.

Obowiązek substytucji ma tu ograniczone zastosowanie. Ponieważ azbest już się nie stosuje, ekspozycja wiąże się głównie z jego usuwaniem — dlatego nacisk przenosi się na minimalizację narażenia, hermetyzację prac i środki ochrony indywidualnej, a nie na zastąpienie substancji.

Dopuszczalny poziom narażenia — 0,01 włókna/cm³

Unijne wymagania zostały niedawno zaostrzone. Dyrektywa 2009/148/WE w sprawie ochrony pracowników przed ryzykiem związanym z narażeniem na działanie azbestu została zmieniona dyrektywą (UE) 2023/2668. Kluczowa zmiana to obniżenie dopuszczalnej wartości narażenia zawodowego z 0,1 do 0,01 włókna na cm³ (jako średnia ważona dla 8 godzin), a więc dziesięciokrotnie.

Wartość ta obowiązuje już w polskim prawie. Aktualne rozporządzenie w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. z 2026 r. poz. 447) ustala najwyższe dopuszczalne stężenie (NDS) dla azbestu na poziomie 0,01 włókna na cm³. Jednocześnie przepisy przewidują szczególne rozwiązanie przejściowe obowiązujące do 20 grudnia 2029 r. — związane m.in. z metodą pomiaru i uwzględnianiem cienkich włókien, gdzie docelowo mikroskopia elektronowa zastępuje dotychczasową mikroskopię kontrastowo-fazową.

Bezpieczne usuwanie — zasady, które muszą być spełnione

Prace z azbestem wykonuje wyłącznie przygotowany wykonawca. Zasady określają m.in.: rozporządzenie w sprawie sposobów i warunków bezpiecznego użytkowania i usuwania wyrobów zawierających azbest (Dz.U. z 2004 r. Nr 71, poz. 649, ze zmianą Dz.U. z 2010 r. Nr 162, poz. 1089), rozporządzenie w sprawie BHP przy zabezpieczaniu i usuwaniu wyrobów zawierających azbest oraz programu szkolenia (Dz.U. z 2005 r. Nr 216, poz. 1824), a także rozporządzenie w sprawie wymagań dotyczących wykorzystywania wyrobów zawierających azbest oraz oczyszczania instalacji i urządzeń (Dz.U. z 2011 r. poz. 31). Do podstawowych wymagań należą:

• opracowanie planu prac i zgłoszenie zamiaru ich prowadzenia właściwym organom (m.in. nadzór budowlany, inspekcja pracy, inspekcja sanitarna);
• wygrodzenie i oznakowanie strefy prac oraz ograniczenie do niej dostępu osób nieupoważnionych;
• stosowanie metod ograniczających pylenie — zwilżanie wyrobów, zakaz obróbki mechanicznej i kruszenia, demontaż w całości;
• środki ochrony indywidualnej: odzież jednorazowa oraz sprzęt ochrony układu oddechowego z filtrem klasy P3 (np. półmaski FFP3);
• traktowanie usuniętych materiałów jako odpadów niebezpiecznych — szczelne pakowanie i oznakowanie, ewidencja w BDO, karta przekazania odpadu i przekazanie na uprawnione składowisko;
• uporządkowanie i dekontaminacja terenu oraz — w razie potrzeby — kontrolne pomiary stężenia włókien po zakończeniu prac.

O czym powinny pamiętać służby BHP

Rola BHP zaczyna się na długo przed rozpoczęciem prac. W bieżącym nadzorze warto zwrócić uwagę na kilka punktów:

• inwentaryzacja wyrobów zawierających azbest w obiektach i ocena ich stanu technicznego;
• czy planowane remonty i rozbiórki uwzględniają obecność azbestu na etapie projektu, a nie dopiero w trakcie prac;
• czy prowadzone są rejestry prac i pracowników narażonych oraz czy dane trafiają do PIS i PIP;
• czy pracownicy narażeni są objęci badaniami profilaktycznymi i przeszkoleni w zakresie zagrożenia;
• czy wykonawca prac ma odpowiednie przygotowanie, plan prac i zapewnia właściwe środki ochrony;
• czy gospodarka odpadami azbestowymi jest prawidłowo udokumentowana (BDO, karty przekazania, składowisko).

Wniosek dla praktyki jest prosty. Azbest nie jest reliktem, lecz aktywnym czynnikiem rakotwórczym, którego ryzyko przenosi się dziś na etap eksploatacji i usuwania. Konsekwentne stosowanie zasad przewidzianych dla czynników rakotwórczych — rejestry, badania, hermetyzacja prac i prawidłowa gospodarka odpadami — jest najskuteczniejszym sposobem ograniczenia narażenia, którego skutki mogą ujawnić się dopiero za kilkadziesiąt lat.